نقد يك پوستر از قباد شيوا (پوستر جشن هنر)
در مصاحبه اش از
هوشنگ كاظمي و محمد جوادپور به عنوان پايه گذاران گرافيك ايراني نام ميبرد و تلاشهاي
بريراني و مثقالي را ميستايد و از اين كه او را پايه گذار گرافيك مدرن ايراني
بدانند اكراه دارد و چنين منصبي را اغراق آميز ميداند. اينها نشان از اين دارد كه
قباد شيوا واقعي و منطقي با زمانه اش بي هيچ توهمي رو به رو ميشود. اغراقها و
ستايشها را به لذت پشت ميز كار بودن نمي فروشد و درست به همين دليل گرافيك او
دچار جوانمرگي و جهل مكرر نمي شود. جهلي كه آدم را ميبرد سراغ يك حرف را هزار بار
تكرار كردن، بي تغيير در اين كتاب با اولين تجربههاي شيوا در اواسط دهه 40
خورشيدي رو به رو ميشويم كه هر چند از ناشي گري و كم تجربگي گرافيكي خبر ميدهند
اما از روان ناآرام و هنر پژوه او در آن سالها خبر ميدهد كه در يكي از بهترين
شيطنتها و سرك كشي هايش پوستر تئاتر آئيني با استفاده از يك ماژيك و دستمال سفره
شكل ميگيرد و درست در همين زمان نقش نوشتار به عنوان يك عنصر سرنوشت ساز در آثار
شيوا شروع به خودنمايي ميكند و تا به امروز از معدود گرافيستهاي ايراني است كه
نوشتار براي او نقش صحنه آرايانه و يا تزييني فرميك را ندارد و از جهت ديگر برخلاف
خيليها نوشتار در دستانش صرفاً فوت و خبر رسان و راوي نيز نيست. براي تأمل و دقت
بر آثار شيوا بايد او را پس از دهه 50 و زماني كه تصميم ميگيرد تا در كسوت
گرافيست فعاليت كند مورد مطالعه قرار داد. پوسترهاي دهه پنجاه او توأماً و در هر
لحظه هم غربي اند و هم شرقي، هر كدام كلاس آموزشي براي اويند تا خودش را بيازمايد
ميان اين كه در كدام سوي ميدان ايستاده است و وقتي عزمش را براي معرفي گرافيك
ايراني جزم ميكند دوران با شكوه پوسترهاي او آغاز ميشود. البته ارتباط او با
نقشي پيشرو و اهداف ايرانيزه كردن نقاشي مدرن در آن سالها را نبايد در شكل گيري
آثار شيوا از نظر دور داشت به طوري كه بهترين آثار او نقاشيهاي لي اوت شدهاي هستند
كه به چاپ رسيده اند.
اين جنس پوستر در
بين سالهاي 1352 الي 1355 در آثار او فراوانند و بيشترين سعي شان را بر هويت
ايراني و ساختار نقاشان پوستر معطوف كرده اند. اواخر سالهاي 50 بايد سالهاي سختي
بوده باشد سالهايي كه سعي ميكند سازش را از كوك خارج كند. ميخواهد خلاف عادت
خودش بزند و متجدد. در آن سالها در تقابل با گرافيك جهان پوستر ميسازد و اين هم
زمان ميشود با رواج چاپ افست و دسترسيهاي رنگ و قابليتهاي جديد گرافيكي آن كه
كم كم به جاي سيلك اسكرين در نسخ چاپي در مقابل گرافيك ايران قرار ميگيرد. هر چند
اين نيز بسيار نمي پايد و شيوا از سال 57 تا سالهاي 63 و 64 كم كار ميشود و تا
سالهاي اواخر دهه 60 نيز آثار معدود و كم و بيش (و البته به سفارشهاي خيلي
دوستانه) و بيشتر با گرايش تصوير سازانه ميپذيرد و به سرانجام ميرساند. اين ركود
تا مواجهه شيوا با گرافيك كامپيوتري ادامه دارد و از دهه 70 به بعد سالهاي پر كار
شيوا دوباره آغاز ميشود و تا به امروز ادامه مييابد.
وقتي تحول و تحريك
اجتماعي و سياسي را بر روند كار هنر و هنرمند بررسي ميكنند بسياري از گزارهها مورد
ارزيابي و توجه قرار نمي گيرند و افرادي چون شيوا كه گرفتار چنين برخوردها و
تغييرات اجتماعي و سياسي ميگردند نمونههاي حاضر و قابل بررسي و كنكاشند
هنرمنداني كه بي انگيزههاي مورد اشاره، تصاويري به واقع آريستيك ميسازند كه نزد
هنرمندش تنها معني و تاويلي غير از هنر ندارد، تفسير و تبعيد اثر هنري به گرايش
سياسي و اجتماعي جز كج انديشي اديبانه از هنرهاي تجسمي چيز ديگري نيست. سالهاي بسياري
آدميزادهايي چون شيوا را اسير چنين برداشتها و كج انديشيها و پلشتيهايي ساختيم شيوا
پس از دهه 70 نه در بند رنگ و لعاب و بازيهاي فتوشاپانه شد و نه درگيريهاي صنفي
و مرزدگيهاي عرفي توانست از نفس بيندازدش. او ماند، كار كرد گوشه آتليه اش، بي
هوچي گري پوستر و روي جلد و ... ساخت و تا به امروز جزء گرافيستهايي است كه طراحي
و رنگ گذاري و گرافيك را نقاشانه ادامه ميدهد و از همينجا است كه تاريخ تصويري
قرن بيستم ايران نام او را نمي تواند فراموش كند.
اثر قباد شيوا
قباد شيوا:
جزو چند تن از پيشروان گرافيك مدرن است. او نوآوري گرافيكي
اش را از سنتها و فرهنگ ايراني و بومي يافته و در طي سالها تلاش و به دست آوردن
آگاهي، پوسترهايي اين چنين نشاط انگيز و ماهرانه را عرضه كرده است.
البته طبيعي است كه
در مراحل نخستين، قباد شيوا نيز همانند هنرمندان اين رشته هنري از اصول و شيوهها و
كاركردهاي جوامع صنعتي غرب و از دستاوردهاي فني و ذوقي استادان اين حرفه الهام
بگيرد و آثارش با كار گرافيستهاي لهستاني و بعد آمريكايي و سوئيسي كه در ايران در
دهه چهل با اولين پوسترهاي جشن هنر، او به سنت نگارگري و ريشههاي گرافيك ايران
روي ميآورد، در عين آگاهي و اشراف بر تحولات جهاني اين هنر، با بهره گيري از
عناصر فرهنگي كشور خود، از خط مينياتور و نقاشيهاي چاپ سنگي و سنگ برجستههاي تاريخي
و در نهايت از شعر و موسيقي ايران ميكوشد تا سامان گرافيك خود را بر پايههاي هنر
ملي استوار كند.
در كارهاي او،
نوآوري روندي تدريجي است كه با آگاهي تجربي از شناخت سنت هنري پيش ميرود. او نخست
به صورت بنديهاي ظاهري و پوسته سنت تجسمي توجه ميكند و از زيباييهاي صوري نقش
برجستههاي تخت جمشيد، پيچش جادويي شكسته نستعليق و طغرا، از گل و مرغ قلمدان و جعبه لاكي، از
اسليميهاي منتشر در قالي و كاشي و دستكارهاي هنر مردمي، گرته بر ميدارد و با
افزودن عناصر شخصي و امضادارش در عكسها و نقاشيهاي آشنا، تركيبي تأثيرگذار از
هنري فردي، و يافتههاي عمومي پديد ميآورد كه بتواند با سرعت پيامي خاص با معنايي
نافذ را به بيننده منتقل كند. اين شيوه در پوسترهاي جشن هنر جلوه بيشتري دارد. اما
با تعميق اين تجربه ها، او از پوسته فريباي سنت كه بسياري را مفتون ظاهر خود نگه
ميدارد خلاقانه عبور ميكند و به گوهر پنهان زيبايي شناسي روح ايراني بصيرت مييابد
كه در هر جزيي از اين زندگي و فرهنگ جاري اما از ديده خام طبعان پنهان است.
معنويت شعر ايران و عوالم موسيقي جهاني، الهام بخش پوسترهاي
هوشمندانهاي شده كه او براي تالار رودكي و ديگر مراكز موسيقايي ساخته است. ايجاز
قاطع و بيان انتزاعي كاشي ها، تنوع و سرشاري پر جلاي رنگها در آفتاب ايران و
بازتاب آن در مينياتور، ريتمهاي پوباي معماري بومي، سياليت خاطره و رؤيا در
شعرهامان، فضاي رنگارنگ موسيقي، هندسه نرم و پر انحناي اشكال و اشياي ايراني از
دستباف و سفالينه و ابزارهاي روزانه گرفته تا معماري شهرها و باغها و خانه هايش،
او را متوجه روحي يگانه در اين فرهنگم كرد كه سازندگانش با سلوك عرفاني پر پيچ و
خمي هزاران سال تجربه دنيوي را در اسلوبهاي مادي و معنوي، به طرزي استعماري و
نمادين بيان كرده اند. به گمان من شيوا به اين سلوك رمزي دست يافته و كارهايي كه
از دهه 50 به بعد ساخته در روشناي اين آگاهي روشمند بوده است، در كار او رنگها شفافيت
جوان و زندهاي دارند كه در فضاي شاعرانهاي هارموني موسيقايي يافته اند. مثل كار
هنرمندان مستقل، پوسترهايش تابع موضوع اعلان نيست؛ به موازات پيام اصلي حركت ميكند
تا به غناي آنچه در رسانهاي ديگر مطرح شده، مدد نمايد. هنرمند بيشتر به بازنمايي
حس برانگيخته اش دل بسته است تا پيام گذاري امر سفارش شده.
پوسترهايي كه براي كنسرتها ساخته ساختي درخشان، موجز و
كنايي دارد، رقص ملودي ها، هارموني صدا و سكوت، گسترش موومانهاي متنوع در كار او
معادلهاي تجسمي شان را در رنگ و خط يافته است، سوناتهاي چشم نوازي كه خطوط رنگ
هاشان را ميتوان شنيد.
در دهه 60 از
آمريكا بر ميگردد با تجربههاي متفاوتي كه نمونه هايش را، در پوستر ضد تبعيض
نژادي و چند اثر ديگر ميتوان ديد كه خلوص و جلاي رنگها در كارها بيشتر شده و
پيامگذاري بيان فرهنگي عام تري جست و جو ميكند. پوستر فيلمهاي كيارستمي و سينايي
و عياري همچنين اعلانهاي نمايشگاههاي كتاب، در اين سال ها، تنوع بيشتري را در
كار او آشكار ميكند، حالا او نه مرغوب گرافيك جهاني و نه مجذوب سنتهاي بومي است.
با اعتماد به نفس يك هنرمند با تجربه و موفق، ميكوشد گرافيك فرهنگي خاص خود را
بسازد و ارتباطات منسجم و بر هم كنشگر اين جهان تصويري را به همه نشان دهد.
از كارهاي موفق اين
سالهاي او پوستر نمايشگاههاي قرآني و ايرانگردي است كه هنوز از كندو كاوهاي پيرانه سر او براي كشف ظرفيتهاي هنري اين رشته
حكايت دارد.
او ميگويد: «امروزه وقتي به پشت سرم نگاه ميكنم مثلاً
پوسته پنجمين جشن هنر شيراز (1350) را ميبينم كه در آن خط طغراهم پيام استو هم
تصوير و هم ايراني است و هم زباني بين المللي را دارد كه در موزهها و مجموعههاي جهاني
آرشيو شده است كمي آسوده نمي خوابم».
و در واقع هم نشيني
و تداخل تصوير و حروف از ديرباز در مينياتوريهاي ايراني يافته شده است و قباد
شيوا در زنده كردن سنت و فرهنگ ايراني نقش به سزايي دارد.
هانيه طاهري
متولد 4/11/ 1319 همدان
طراح گرافيك/ مدير هنري: طراح محيطي
عضو افتخاري انجمن
سنفي طراحان گرافيك ايران
عضو منتخب انجمن
بين المللي AGI
تحصيلات
سال 1345: فارغ
التحصيلان در رشته ي نقاشي از دانشكده ي هنرهاي زيباي دانشگاه تهران
سال 1359: فارغ التحصيلان در رشته ي طراحي ارتباطي (MS) از دانشگاه Pratl شهر نيويورك
مشاغل و سمت ها
سال 1340: طراح و گرافيست كانون آگهي زيبا.
سال 1341: طراح و گرافيست سازمان تبليغاتي گويا.
سال 1343: طراح و گرافيست پارس آمريكا Amrica pars
سال 1345: طراح و گرافيست مجله ي تلاش
از سال 1346: استخدام در سازمان راديو و تلويزيون ملي ايران
با سمت گرافيست.
سال 1350: سرپرست واحد گرافيك راديو و تلويزيون ملي ايران.
سال 1353: كار در مجله ي Designe و مؤسسه ي
گرافيك Pentagram لندن.
سال 1354: كار در
مجله ي پاري ماج (Paris Match) در پاريس.
سال 1358-1359: كار
در آتليه Miltan در نيويورك.
سال 1359:كار آزاد در زمينه ي گرافيك نيويورك.
سال 1359: كار آزاد در زمينه ي گرافيك نيويورك.
از سال 1360: آموزش طراحي در مدرسه ي هنر در ادبيات كودكان
و نوجوانان.
از سال 1361: تدريس گرافيك در دانشكده ي صدا و سيماي جمهوري
اسلامي ايران و دانشكده ي هنرهاي زيباي دانشگاه تهران، دانشگاه هنر و دانشكده ي
الزاهراء و دانشگاه آزاد.
از سال 1364 تا
1372: مدير هنري در صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران ( انتشاران سروش).
عضو هيأت داوري و انتخاب
دو سالانههاي طراحي گرافيك ايران.
كار حرفهاي و
آثار:
از سال 1346:
كارهاي عكاسي، طراحي، صحنه، گرافيك در رابطه با برنامههاي سازمان راديو و
تلويزيون
از سال 1346: طراحي
بيش از 250 پوستر در رابطه با اجراهاي كنسرت موسيقي، تئاتر و فستيوالهاي هنري
از سال 1350: طرح و تنظيم مجله «تماشا» و كارهاي گرافيك
منتشره از طرف صدا و سيما (امور چاپي)
از سال 1360: طرح و تنظيم مجله ي سروش به زبان انگليسي و
امور گرافيك كتابهاي منتشره در انتشاران سروش.
در مدت 45 سال فعاليت حرفه اي، مصاحبههاي متعدد در نشريات
و سخنرانيهاي مختلف در دانشكدهها و برنامههاي تلويزيوني در زمينه ي امور
گرافيست.
از سال 1362: تدريس در دانشگاههاي تهران
فعاليتهاي كنوني: مديريت آتليه ي گرافيك شخصي، تدريس در
دانشگاههاي تهران در زمينه ي گرافيك و طراحي محيطي و نمايشگاهي.
كلاسهاي آزاد
آموزشي در زمينههاي هنرهاي تجسمي
مديريت مركز
آموزشي، هنري، فرهنگي، «مكتب ايران»
كتاب از آثار
1383: كتاب «از سالها
پيش تا هنوز هم» منتخبي از پوسترهاي قباد شيوا از دهه ي 40 تا80 (نشر نظر)
1383: كتاب «قباد
طراح گرافيك» نشر نظر
85-1384: كتاب
اختصاصي از مجموعه كتابها تحت عنوان (استادان بزرگ بين المللي طراحي گرافيك)
انتشارات خارج از كشور the
international Greet Maters of Graphic Design
جوايز شركت در مسابقات
سال 1348: برنده ي
مسابقه ي طراحي پوستر براي سومين جشن هنر شيراز تخت جمشيد.
سال 1353: برنده ي
مسابقات مختلف در طراحي پوستر براي فستيوالهاي هنري در ايران.
سال 1354: برنده ي مسابقه ي طراحي ارم براي سنديكاي گرافيستهاي
تهران.
سال 1357: مدال و
ديپلم براي طراحي پوستر از بي ينال بين المللي گرافيك برنو در چكسلواكي
سال 1358: جايزه ي
اول در مسابقه ي طراحي محيطي در نيويورك.
سال 1359: برنده ي
اول مسابقه ي طراحي ارم براي بخش هنري المپيك ورزشهاي زمستاني در نيويورك
ورود در كتاب Whos who in Graphic world (شماره ي دوم سال انتشار 1982 و شماره ي سوم سال انتشار 1994 در
كشور سويس)
آثار چاپ شده در
سطح بين المللي
سال 1353: مجله Novoum در آلمان.
سال 1354: كتاب
ساليانه modern publicly در سال 1975 در آلمان صفحه 26 و 89.
سال 1355: كتاب Gruphic poster در سال 1976 در
سوئيس، صفحه ي 126.
سال 1356: مجله ي Designe در سال 1977 در
ژاپن، شماره ي چهارم صفحات 28، 29، 30، 35.
سال 1357: مجله ي project در سال 1978 در
لهستان، شماره ي سوم، صفحه ي 11.
سال 1357: modern publicity در لندن در سال
1978، صفحات 36، 37.
چاپ آثار در جلد
دوم و سوم كتاب Whos whom
Graphic كشور سوئيس.
موزه ها:
سال 1353: كلكسيون مجموعه ي آثار در مركز طراحي شهر لندن London Desigun Center
سال 1355: انتخاب آثار در كلكسيون ژرژپمپي دو فرانسه
سال 1384: موزه ي پوستر
حضور آثار در آرشيو
مجموعه ي پوستر در سطح بين المللي
نمايشگاهها
سال 1341: نمايشگاه
نقاشي در دانشكده ي هنرهاي زيباي دانشگاه تهران
سال 1341: شركت در
سومين بي نيال نقاشي تهران.
سال 1343: نمايشگاه
نقاشي در گالري ايران.
سال 1344: نمايشگاه
نقاشي در گالري ايران.
سال 1345: نمايشگاه
عكاسي در گالري صبا.
سال 1351: نمايشگاه
پوستر و تصويرسازي (اپلوستراسيون) در گالري قندريز.
سال 1352: شركت در
نمايشگاه گرافيك ايران در آلمان.
سال 1352: شركت در نمايشگاه گرافيك در شهر نيس (فرانسه)
سال 1353: نخستين
نمايشگاه بين المللي هنر تهران.
سال 1353 نمايشگاه آثار گرافيك در گالري دانشكده ي چاپ در
لندن.
سال 1353: نمايشگاه آثار گرافيك در گالري PaperPoint در لندن.
سال 1345: تا 1345:
نمايشگاه آثار نقاشي و 2 نمايشگاه آثار گرافيك در گالريهاي تهراني.
سال 1355: شركت در
نمايشگاه نقاشي گروه هنرمندان آزاد به عنوان مدعو.
سال 1355: نمايشگاه «پنجاه سال گرافيك ايران» در گالري
(مهرشاه)
سال 1356: شركت در هفتمين بي ينال گرافيك بين المللي ورشو
در لهستان.
سال 1356: نمايشگاه
پوستر در موزه ي هنرهاي معاصر تهران (نمايشگاه هنر پوستر ايران).
سال 1357: نمايشگاه آثار گرافيك در گالري دانشگاه Pratt در نيويورك.
منابع:
برداشتي از كتاب از سالها پيش تا هنوز هم
نشريه شرق 1383
نشريه انتخاب 1383
هانيه طاهري
